नांव :- डॉ.नरेंद्र अच्युत दाभोलकर
जन्म :- १ नोव्हेंबर १९४५ मृत्यू :- २० ऑगस्ट २०१३
शिक्षण :- एम.बी.बी.एस.
वैद्यकीय व्यवसाय :- १९७० ते १९८२
संस्थापक :- समाजवादी युवक दल सातारा १९७५
सदस्य :- समता आंदोलन महाराष्ट्र १९८२ ते १९८५
डॉ. नरेंद्र दाभोलकर यांचा जन्म १ नोव्हेंबर १९४५ रोजी पुण्यापासून ११० किलोमीटर अंतरावर असलेल्या सातारा येथे झाला. त्यांनी सातार्यातील न्यू इंग्लिश स्कूलमध्ये, नंतर सांगलीतील विलिंग्डन कॉलेजमध्ये शिक्षण घेतले आणि मिरज मधील मेडिकल कॉलेजमधून एम.बी.बी.एस. पूर्ण केले.
कॉलेजच्या काळात ते शिवाजी विद्यापीठाच्या कबड्डी संघाचे कर्णधार होते. कबड्डी स्पर्धेत त्याने बांगलादेश विरुद्ध भारताचे प्रतिनिधित्व केले. या काळात त्यांनी दोनदा महाराष्ट्र सरकारकडून कबड्डीसाठी सर्वात प्रतिष्ठित छत्रपती शिवाजी क्रीडा पुरस्कार जिंकला.
एम.बी.बी.एस. पदवी मिळविल्यानंतर त्यांनी सुमारे १२ वर्षे वैद्यकीय व्यवसाय केला. त्यानंतर पूर्णवेळ सामाजिक कार्यकर्ते बनले. बाबा आढाव यांनी सुरू केलेल्या “एक गाव –एक पाणवठा ” या चळवळीत ते सामिल झाले. सामाजिक न्याय आणि समतेच्या चळवळीचे एक नेते होते. मराठवाडा विद्यापीठाचे नामांतर डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ असे करण्यात आले. या आंदोलनात ते तुरूंगात गेले होते.
१९८३ मध्ये त्यांनी अंधश्रद्धा निर्मूलनासाठी काम सुरू केले. १९८९ मध्ये त्यांनी महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीची स्थापना केली. १९८९ मध्ये ते २०१० पर्यंत ते महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीचे ते कार्याध्यक्ष होते. त्यानंतर डॉ. नरेंद्र दाभोलकर यांना संस्थापक कार्याध्यक्ष म्हणून नियुक्त केले गेले. महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीचे सध्याचे अध्यक्ष मा.डॉ.एन.डी.पाटील सर आहेत.
गेल्या अनेक वर्षांत डॉ. नरेंद्र दाभोलकर यांनी अंधश्रद्धा निर्मूलन या विषयावर तसेच समाजात वैज्ञानिक दृष्टीकोन निर्माण करण्यासाठी अनेक पुस्तके लिहिली आहेत. त्यासाठी त्यांनी हजारो भाषणे दिली आहेत. त्यांनी संघर्ष करण्यासाठी असंख्य मोहिमा आयोजित केल्या. शेकडो बाबा, बुवा, मांत्रिक तांत्रिक, आणि बोगस डॉक्टरांचा पर्दाफाश केला. त्यांनी छद्मविज्ञान, तसेच अनेक रोगांवर उपचार करण्यासाठी अमानुष प्रथा, देवाच्या नावाने नवस फेडण्यासाठी जत्रा यात्रांमध्ये मोठ्या प्रमाणात केली जाणारी पशुहत्या तसेच पाण्याचे व वायूचे प्रदूषण दूर करण्याच्या अनेक प्रकारच्या रूढी व परंपरांवर अनेक विधायक पर्याय देऊन प्रबोधन मोहिमांची सुरुवात केले.
डॉ. नरेंद्र दाभोलकर अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीचे म्हणून ओळखले जात असले, तरी ते एकमेव काम करत नव्हते. ते साने गुरुजींनी सुरू केलेल्या साप्ताहिक साधनाचे संपादक होते. त्यांनी सातारा येथे ‘परिवर्तन’ नावाची एक व्यसनमुक्ती संस्था स्थापन केली. सामाजिक कार्यकर्त्यांसाठी कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी आणि त्यांना आर्थिक पाठबळ देण्याच्या उद्देशाने त्यांनी सामाजिक कृतज्ञता निधी म्हणून इतर समविचारी मित्रांसमवेत स्थापना केली.
एक
उत्तम अभ्यासू वक्ते असल्यामुळे
त्याच्याकडे दूर दृष्टी होती.
सामान्य
माणसांबरोबरच ते सहजतेने
विचारवंतांशी संवाद साधू
शकले.
डॉ.
नरेंद्र
दाभोलकर नेहमीच शांत व संयमी
विचारचे होते.
त्याना
अनेकांनी धमकी देऊनही त्यांनी
प्रतिक्रिया दिली नाही.
त्यांच्याविरूद्ध
संपूर्ण भारतभरात विविध
न्यायालयात खोटे खटले दाखल
करण्यात आले.
त्याच्या
शत्रूंनी त्याच्यावर अनेक
आरोप केले.
परंतु
त्याने त्यांच्यावर मानहानीचा
गुन्हा दाखल करण्यास नकार
दिला.
त्यानी
स्वत:चे
काम सातत्याने चालू ठेवले
होते.
भोंदू बाबांचे तथाकथित चमत्कार उघडकीस आणण्यात कोणता धोका आहे याची त्यांना चांगली जाणीव होती. त्यांना दिलेले पोलिस संरक्षण नाकारले होते. कारण स्वत: व्यक्तीगत पोलिस संरक्षण स्वीकारून ते आपल्या सहकाऱ्यांचे आयुष्य धोक्यात घालू इच्छित नव्हते. त्याना त्यांच्या शत्रूंकडून उघडपणे धमकावले गेले होते की, त्यांचा लवकरच आणखी एक गांधी बनवू.
20 ऑगस्ट २०१३ रोजी अखेर ही ज्योत विझविण्यात त्यांना यश आले. परंतु व्यक्ती मारून विचार संपत नाही हे अनेक कार्यकर्त्यांनी विवेकाची लढाई करण्यासाठी पुढे येऊन सिद्ध केले. महाराष्ट्र सरकारने महाराष्ट्र नरबळी आणि इतर अमानुष अनिष्ट व अघोरी प्रथा व जादूटोणा प्रतिबंध व उच्चाटन हा कायदा कित्येक वर्षांपासून प्रलंबित ठेवला होता. 18 वर्षांपूर्वी हे विधेयक मांडले गेले आणि १४ वर्ष महाराष्ट्र राज्य विधानसभेत ते मंजूर करण्यासाठी संघर्ष केला. आता इतर राज्यातील लोक आणि राजकारणी त्यांच्या राज्यात अशा कायद्याची मागणी करत आहेत. २० ऑगस्ट २०१३ रोजी डॉ. दाभोलकर यांच्या खुनानंतर लगेच दोन दिवसात २२ ऑगस्ट २०१३ ला हा कायदा वटहुकुमाद्वारे महाराष्ट्रात लागू झाला.त्यांच्या स्मृतीस उत्कट अभिवादन म्हणजे जादूटोणा कायदा अस्तित्वात येण होय.
डॉ. दाभोलकर हे सुसंस्कृत आणि सुशिक्षित विचारवंतांच्या मोठ्या कुटुंबातून आले होते. त्यांची पत्नी डॉ.शैला, त्याचा मुलगा हमीद आणि त्यांची सून सर्व डॉक्टर आहेत. त्यांची मुलगी मुक्ता एक सामाजिक कार्यकर्ती आहे.
- १९७० साली पदवी मिळाल्यानंतर १२ वर्षे वैद्यकीय व्यवसाय.
- १९८२ सालापासून चळवळीचे पूर्णवेळ कार्यकर्ते झाले होते.
- एक गाव एक पाणवठा , नामांतर चळवळीत सक्रीय सहभाग.
- १९८२ सालापासून २०१३ पर्यंत अंधश्रधा निर्मूलनाचे काम केले.
- अंधश्रद्धेच्या सर्व प्रकारांविरोधात प्रबोधन, रचना व संघर्ष या तिनही मार्गांनी सतत कार्यरत होते.
- अंधश्रद्धा तसेच वैज्ञानिक दृष्टीकोन विवेकवाद या विषयांवर बारा पुस्तकांचे लिखाण . त्याच्या अनेक आवृत्या प्रकाशित.
- १९८९ साली महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीची स्थापना. सलग २० वर्षे त्याचे कार्याध्यक्ष पद भूषविले.
- अंधश्रधा निर्मूलनतसेच मानसिक आरोग्य विवेकी जीवन शैली याबाबत हजारो शेकडो लेख आकाशवाणी व च्यानेल्स यामधून असंख्य कार्यक्रमात सहभाग घेतला होता.
- साधना या साने गुरुजींनी स्थापन केलेल्या साप्ताहिकाचे १६ वर्षे संपादक होते.
- साधना साप्ताहिक ज्या मार्फत प्रकाशित होते त्या साधना ट्रस्टचे सचिव होते.
- १९८९ साली सातारा येथे परिवर्तन व्यसनमुक्ती केंद्राची स्थापना केली. व्यसन हा एक मानसिक आजार आहे याबाबत व्यापक प्रबोधन तसेच
व्यसन विरोधात प्रतिबंध प्रतिकार व उपचार यावर काम केले. - पूर्णवेळ कार्यकर्त्यांना मानधन देणाऱ्या सामाजिक कृतज्ञता निधी याचे संस्थापक होते.
- कब्बडी या खेळाचा आन्तरराष्ट्रीय खेळाडू. भारत देशाकडून बांगलादेश विरोधात कब्बडी कसोटी सामने खेळण्यासाठी निवड झाली होती.
प्राप्त पुरस्कार - शिवछत्रपती क्रीडा पुरस्कार व शिवछत्रपती युवा पुरस्कार हे राज्य पातळीवरील दोन्ही महत्वाचे पुरस्कार मिळवणारी व्यक्ती.
- पुस्तक लेखनासाठी महाराष्ट्र शासनाचा एकूण तीन वेळा उत्कृष्ट ग्रंथ निर्मिती पुरस्कार.
- महाराष्ट्र फाउंडेशन अमेरिका यांच्या मार्फत न्यू जर्सी येथे दशकातील सर्वोत्तम कार्यकर्ता हा १० लाख रुपयांचा पुरस्कार मिळाला. हे पैसे डॉ.
दाभोलकर यांनी महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीला दिले. - २०१४ ला भारत सरकारद्वारा मरणोत्तर पद्मश्री पुरस्कार मिळाला.